De grafzerken in de Martinikerk in Franeker

1. De zerken in de Martinikerk
2. Iets over zerken in het algemeen
3. De Franeker steenhouwers
4. Het materiaal van de stenen
5. meervoudig gebruik

1. De zerken in de Martinikerk

In totaal bevinden zich in de Martinikerk 332 grafzerken met tekst en/of beeldhouwwerk. De oudste zerk is uit 1387. De jongste zerk uit 1824. Na 1825 was het verboden om in de kerk begraven te worden.

Sommige zijn goed bewaard gebleven, vooral de 27 die langs de muren zijn opgesteld. Een dergelijke steen kostte destijds evenveel als een boerderij! Je moest behoorlijk rijk zijn om je daaronder te laten begraven..... Andere zijn in de loop van de tijden gebroken, gedeeltelijk zoekgeraakt, afgesleten of opzettelijk beschadigd: tijdens de Franse revolutie moest alles wat adel was of aan adel herinnerde verdwijnen. Adellijke namen en familiewapens werden toen zorvuldig weggebeiteld. Aan een flink aantal zerken is dat heel duidelijk te zien: paralelle krassen zijn dan aangebracht op bijvoorbeeld het randschrift van een zerk.

Ooit waren er veel meer, en vooral ook veel meer rouwborden en andere herinneringsborden.
Bij de restauratie van 1944 zijn grafstenen onder de vlonders, die een groot deel (ongeveer driekwart) van de vloer bedekten, teruggevonden en is alles herschikt. Alle grafstenen (toen bijna 400 stuks, compleet of in fragmenten nog aanwezig) zouden in het zicht komen. De 27 belangrijkste werden op aanwijzing van Cannegieter in een ongeveer chronologische en kunsthistorische ontwikkelingsreeks langs de wanden opgesteld; de overige verdeeld over koor, kooromgang, zijbeuken en verbindend dwarspad, onder en vr het orgel

In de beschrijving van grafstenen waarvan deze tekst deel uitmaakt (klik hier) zijn ze allemaal opgenomen evenals de rouwborden waarvan zelfs het grootste deel niet meer aanwezig is.

2. Iets over zerken in het algemeen

Aan de meeste zerken kunnen we ten minste drie delen onderscheiden:

De vierpassen
De voornaamste "soorten" zijn: Het randschrift
Hier werden vaak naam, rang of functie en overlijdensdatum van de gestorvene weergegeven. Het middendeel

Bij een adellijke overledene is hier veelal een helm te vinden met daaronder de wapens van de overledene en zijn echtgenote. Het wapen van de man staat altijd links en heeft de bekende "accolade"-vorm; het wapen van de vrouw heeft de vorm van een medaillon of een ellips. Die vorm had een eigen betekenis, maar die is niet dezelfde gebleven over de eeuwen. Daarom ga ik daarop hier verder niet in.

Boven de helm vinden we meestal een soort wapperend lint of doek. Dat wordt de helmdeken genoemd.

Verder is haast alles mogelijk.

Een relief dat de overledene voorstelt, een het dierbaar attribuut (zijn schip!), of een gedicht al dan niet in het latijn of een stuk verdere inlichtingen over funcites en leven van de overledene. Of natuurlijk de namen van wie met hem graf zijn begraven.

3. De Franeker steenhouwers

In de tijd van de belangrijkste grafstenen van de Martinikerk waren in de omstreken van Franeker een aantal heel goede en bekende steenhouwers gevestigd. De belangrijkste zijn:

4. Het materiaal van de stenen

Iets over Bremer zandsteen, Belgisch blauw, witte putjes

5. meervoudig gebruik

Vaak kon een familie later de grafrechten niet meer opbrengen, stierf uit of verhuisde naar elders. Dan waren de zerk en het graf beschikbaar voor wie wel wilde betalen. Vadaar dat op sommige stenen namen staan van families die niets met elkaar te maken hebben. Die werden dan eenvoudig toegevoegd; vaak werd een deel van het oorspronkelijke relief eerst weggekapt.
Soms ook werd een steen omgekeerd en de keerzijde gebruikt voor de nieuwe eigenaar.